Vertalingen uit het Portugees

Bernardim en ‘Als Jong Meisje’, man en uitgaves

menina-e-moca-bernardim-ribeiro2Over Bernardim Ribeiro bestaan geen biografische gegevens, behalve dat iemand van die naam heeft bestaan. Dat weten we omdat een aantal litteraire werken aan deze naam gekoppeld wordt en omdat de schrijver Francisco de Sá de Miranda hem zijn vriend noemde en als de eerste bucolische dichter van Portugal beschouwde. Bernardim Ribeiro zou een aantal ‘cantigas’ (liederen) geschreven hebben voor het Portugese hof. Ze zijn opgenomen in het ‘Cancioneiro geral’ (algemeen liedboek), dat in 1516 door Garcia de Resende werd samengesteld als compendium van gedichten, liederen, toneelstukjes en prozawerkjes, waarmee het Portugese hof zich vermaakte. Bernardim moet dus vóór 1516 geboren zijn en het hof gefrequenteerd hebben.

Een manuscript, getiteld ‘Saudades de Bernaldim Ribeyro’ (melancholiën van Bernaldim Ribeiro), is in het begin van de zeventiger jaren van de twintigste eeuw gevonden door Eugenio Asensio en door hem gedateerd tussen 1543 en 1546. Na het abrupte einde staat geschreven dat het boek ophoudt, omdat ‘de rest onvindbaar is. Sommigen beweren dat het zich in de klerenkast van de koning bevindt, maar ik weet niet of dat zo is noch of men dat ooit te weten komt’ (Amado 1984: 11). Hieruit zou je kunnen concluderen dat de auteur in 1546 alweer dood moet zijn.

Een ander vrijwel identiek manuscript uit de bibliotheek van de Koninklijke Academie van Geschiedenis in Madrid, wordt gedateerd op het einde van de zestiende eeuw en heet ‘Tratado de Bernardim Ribeiro’ (verhandeling van Bernardim Ribeiro). In 1554 werd een overeenkomstige tekst in boekvorm in Ferrara (Italië) uitgegeven onder de titel ‘História de Menina e Moça’ (verhaal van jong meisje). ‘Menina e moça’ zijn de eerste drie woorden van de tekst en fungeren tegenwoordig als de titel.

In 1557 drukt de Spaanse drukker en bekeerde Jood André de Burgos in Évora in Portugal een boek met de titel ‘Primeira e Segunda Parte das Saudades de Bernardim Ribeiro’ (eerste en tweede deel van de melancholiën van Bernardim Ribeiro). Het tweede deel bevat een toevoeging van vele pagina’s op de teksten van de manuscripten en de versie van Ferrara, waarvan alle geleerden tegenwoordig van mening zijn, dat ze vanwege de grote verschillen in stijl niet van de hand van Bernardim Ribeiro kunnen zijn. Bovendien bevat deze tekst in de gedeelten die overeenkomen met de manuscripten en de uitgave uit Ferrara opvallende wijzigingen. Zo is het meisje hierin niet weggehaald uit het huis van haar moeder, maar uit dat van haar vader. Ik heb alleen het eerste gedeelte vertaald.

De tekst wordt dus over het algemeen toegeschreven aan Bernardim Ribeiro. De onbekendheid met het leven van de auteur maakt dat we ons bij de interpretatie alleen kunnen verlaten op de tekst zelf. De versie van Évora is door de eeuwen heen vele malen herdrukt, die van Ferrara pas weer in 1923 en in 1947 in een wetenschappelijke uitgave van de hand van D.E. Grokenberger. Tot nu toe zijn er vele al dan niet becommentarieerde schooluitgaven verschenen. Voor deze vertaling heb ik gebruik gemaakt van de in 2008 verschenen tekst van uitgeverij Angelus Novus uit Coimbra.

Copyright: Ruud Ploegmakers

(c) Ruud Ploegmakers 2017